در هر برنامه درسی هدف، اصول، خاستگاه، روش و راهبرد از طریق ارزشیابی وجود دارد و در آن رابطه ی معلم و شاگرد تعریف می شود، مطلب ذیل را لزوما مقدمه ای برای اندیشیدن در باب برنامه درسی کرونا تلقی کنید. کرونا معلمی دانا و دقیق است.

قبل از هرچیزی اشاره کنم که نگارنده این یادداشت، پس از سال ها مطالعه و تحقیق فهمیده است که اساس یادگیری «تواضع» است، یعنی آدمی تا زمانی که در مقابل انکه و آنچه می خواهد از او بیاموزد، غرور و تکبر داشته باشد یادگیری محکم و عمیق در او رخ نمی دهد. از این رو مربیان و معلمان زیرک بسته به خلاقیت و علم خود، ابتدا تواضع را در شاگرد تقویت می کنند. ممکن است استاد و معلمی فریاد زدن و نهیب را انتخاب کند، استاد دیگری، از قصه یا نمایش، بازی، یا طرح سوال و چنین مواردی استفاده کند. به نظر می رسد کرونا معلم خشن و سخت گیری بوده است که در گام اول با نهیبی شدید و قوی، تمزکز و گوش دادن انسان امرور را تقویت کرده و یاددهی او کماکان ادامه دارد.  از جمله:

١. کرونا غرور و تکبر بشر را فارغ از بی دین یا با دین، معطوف به علم یا بی توجه به علم، پولدار یا بی پول، همه را تحت الشعاع قرار داده است. «کرونا گفت ای بشر علیرغم ادعا خیلی ناتوانی». به زبان ساده کرونا ترمز خودشیفتگی را کشیده است و کسانی که علیرغم این ترمز باز به حرکت ادامه دهند، خدا داند که چه در انتظار آنهاست.

٢. ساختار تربیتی کشورهایی مثل ما را به شدت دچار چالش کرد و سست بودن و به روز نبودن آن را که پیش تر محققان گوشزد می کردند و کسی هم سخن آن ها را نمی شنید با صدای بلند یادآوری کرد. کسانی که فهمیده اند و برای آینده نقشه کشیده اند، خیلی جلوتر از ما هستند. به عنوان شخصی که در تعلیم و تربیت فعال و پژوهنده است می گویم که در چالش کرونا و خانه نشینی شاگردان و دانشجویان ما و راکد ماندن یادگیری، بعضی از کشورها نه آنکه بیکار ننشسته اند بلکه بهترین دوران یادگیری را برای دانش آموزان و دانشجویان خود رقم زده اند. صدای این واقع بینی و درک شرایط و استفاده از ابزار یادگیری الکترونیک بعدها در خواهد آمد و میزان ای کیو (EQ) افراد غافل را باز هم از قبل نسبت به همسالان و هم گروهی ها در جهان پایین تر خواهد برد. 

٣. کرونا روابط انسان ها و همدلی آن ها را به چالش کشید. در مواردی حتی کسانی که مشاغل دولتی داشتند به کسانی که مشاغل خصوصی داشتند و تحت الشعاع کرونا به تعطیلی خورده بودند، تفاخر داشتند؛ فارغ از اینکه دولتی ها هم در همه ی جهان وابسته به فعالیت های مردم و بخش خصوصی هستند، یعنی اگر کسانی نباشند که ارزش افزوده ایجاد کنند، مالیات و عوارض بدهند یا متقاضی خدمات دولتی نباشند آنگاه دولت ها فرو می پاشند. تجربه ی خوبی که ناشی از کرونا در ایران حاصل شد و در کشورهای دیگر هم از آن الگو بهره برداری شد، خدمات جهادی و مردمی بود که سازمان هایی که پس انداز داشتند به کمک آن افراد خیرخواه، بدون چشم داشت و حقوق به دیگر اقشار آسیب دیده خدمات ارائه دادند.

۴. ضعف دولت الکرونیک چنان خود را نمایان کرد که هر کشوری که دولت الکتروتیک آن ضعیف تر، اکثرا بیماران و کشته شدگانش بیشتر بوده است. 

۵. بخشی از تعلیم و تربیت غیر رسمی هر کشور، به دست نشر و به عبارتی به دست کتاب است. در کشورهایی مثل ایران که حس و تجربه اهمیت دارد، نشر الکترویک عملا ضعیف و ناتوان بوده است. برای همین بخش مهمی از ناشران ایرانی که تولیدات کاغذی فرهنگی دارند، در آستانه ورشکستگی قرار گرفتند. این در حالی بوده که فروش کتاب های دیجیتال و آنلاین در کشورهایی که زودتر به فکر بوده اند در همین دوران به شدت بالا رفته است. به طور مثال در کمتر از هفتاد ساعت از یک کتاب در بحبوحه کرونا در آمریکا نزدیک به یک میلیون نسخه الکترونیکی به فروش رفت. ناشران ایرانی اول خودشان باید یاد بگیرند که ارزش کتاب به آگاهی داخل آن است نه ساختار فیزیکی و سپس تلاش کنند تا این مهم را به مردم یاد بدهند. اگر این یادگیری در تداوم درس هایی که کرونا داشته، ایجاد نشود در آینده ی نزدیک نسخه ناشران لزوما کاغذی هم با کرونایی سهمیگن تر پیچیده خواهد شد. 

۶. پیشرفت های چند دهه اخیر، بشر خصوصا نسل های جدید در ایران را از عنصری مهم در ادراک یعنی «خیال» به شدت دور کرده بود. بشر جدید نمی دانست بدون ادراک خیال، زندگی از حالت انسانی به حیوانی منتهی حیوانی پیشرفته تنزل خواهد یافت. کرونا با محدودیت هایی که ایجاد کرد، عنصر خیال را دوباره برای افراد با فراست پرمعناتر کرد، کسانی که این درس را فرا نگیرند و خیال خود را نیابند، جزو ریزش های کلاس کرونا خواهند بود و چه بسا بخش عمده ای از تلفات کرونا برای کسانی است که امور را باید کاملا ملموس تجربه کنند و قصد ندارند از عنصر خیال برای جبران خلاء پیش آمده استفاده کنند.

٧. به نظر می رسد در کلاس درس کرونا دو گروه از جامعه خیلی فعال تر شده اند:

  • سوداگران مالی و اقتصادی 
  • اندیشه ورزان 

در بدو امر این سوداگران هستند که می خواهند بر اندیشه ورزان برتری داشته باشند ولی ساختار و جوهره برنامه درسی کرونا هدفش مال و توسعه ی مالی نیست، بلکه کیفیت بخشی مالی مدنظر اوست. در چنین شرایطی این اندیشه ورزی است که برخلاف جهان امروز بر سوداگری مالی برتری خواهد داشت. 

٨. اگر سوداگران مال یا اصولا ثروتمندان جهان خودشان به ارتباط توام با انعطاف با اندیشه ورزان و اندیشمندان صالح رو نیاورند و از بخش قابل توجهی از اموال خود در راستای توسعه ی فهم بشری نگذرند، برنامه درسی کرونا همه ی پنبه های ریسیده شده آنان را رشته خواهد کرد. 

«برنامه درسی کرونا توسط مربی دانا و کارکشته ای ادامه دارد.»

نویسنده: دکتر احمدرضا آذربایجانی | پژوهشگر علوم تربیتی